آنتولوژی

یکی از جنبه‌های پیشرفت در تاریخ بشر، سعی مداوم او در کسب دانش و انتقال آن به همنوعانش است و همیشه ابزارها و روش‌هایی را اختراع کرده است که این کار را با وسعت و دقت بیشتری انجام دهد. استفاده از خشت‌های گِلی برای ضبط اطلاعات، اختراع پاپیروس و کاغذ، اختراع عدد صفر و ریاضیات، اختراع دستگاه چاپ و صنعت نشر مثال‌هایی از این علاقه‌ی ذاتی بشر است که هر یک، منشاء تحولات بسیار بزرگی بودند.

با گسترش حجم علم بشریت، در زمینه‌های مختلف، این ابزارها پیشرفت زیادی داشته‌اند و این تحولات و اختراعات در 50 سال اخیر با ورود به عرصه‌ی کامپیوتر و پردازش داده‌ها به اوج خود رسیده‌اند. تحولات آنقدر سریع بودند که هنوز خود ما انسان‌ها در هضم و جذب آنها دچار چالش جدی شده‌ایم. از پرتحول‌ترین این شاخه‌ها، علم داده‌ها، پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی است.

با افزایش حجم اطلاعات و لزوم مدیریت آنها، همواره صنعت کامپیوتر و به خصوص نرم‌افزار، تحت فشار بوده‌ است تا برای مدیریت و سازمان‌دهی و استفاده از این اطلاعات راه‌حل‌های موثرتری ارائه دهد. اعلام این نیازها و درخواستِ راه‌حل از این شاخه از علم، باعث ابداع مدل‌ها و روش‌های موثری شده است که طرز نگاه ما را به دانش و آگاهی تغییر داده است.

در این شاخه از علم و مهندسی، یکی از اصلی‌ترین دست‌آوردها، روش‌های مدل کردن داده‌ها و دانش است. این مدل‌ها بر اساس کشف روابط بین داده‌ها و مستند کردن آنها به گونه‌ای بوده است که برای ماشین قابل استفاده و خواندن باشد تا به نوبه‌ی خود بتواند پرس و جو‌های پیچیده و چند بعدی را پاسخ دهد که نیاز به پردازش سریع مقداری از اطلاعات و روابط بین آنها در کسری از ثانیه است تا کاری که مغز انسان از انجام آن به طور عادی ناتوان است بتواند انجام دهد.

این پیشرفت تا حدی بوده است که مدل‌هایی برای پردازش زبان طبیعی بوجود آمدند که پایه‌ای برای موتورهای استنتاج و ابزارهای دیگر قرار گرفتند که توان گفتگو با انسان دارند و پاسخ‌های بسیار مفید و منطقی، در هر زمینه‌ای، به سوال‌های مطرح شده توسط انسان می‌دهند.

هر شخصی که تجربه‌ی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، مانند ChatGPT، دارد از توانایی این فن‌آوری شگفت‌زده می‌شود.

این مدل‌ها و ابزارهایی که بر پایه‌ی آنها تولید شده‌اند، خودیادگیرنده هستند و امید ما را برای دستیابی به پیشرفت‌های بسیار سریع در حوزه‌های مختلف، در چند سال آینده را، بسیار افزایش دادند. اما تجربه‌ی استفاده از این ابزارها، مانند ChatGPT، نشان می‌دهد که این ابزارها در حوزه‌ای که اطلاعات ساختیافته وجود داشته است، مانند حوزه‌ی فن‌آوری اطلاعات، پاسخگویی بسیار موثر و دقیق‌تری نسبت به سایر حوزه‌ها دارند و در حوزه‌هایی که اطلاعات سازمان‌یافته و ساختاریافته‌ای وجود نداشته، پاسخگویی به سوالات، به پاسخ‌های کلی و بعضا غیرمرتبط و یا با برقراری ارتباطاتی که دور از انتظار است منجر می‌شود.

حال تصور کنید در حوزه‌ای در دانش بخواهیم به چنین دست‌آوردی برسیم. یعنی بتوانیم به ابزارهایی دست پیدا کنیم که به پاسخ‌هایی دقیق و مناسبی برای سوال‌های خود در آن حوزه‌ی تخصصی برسیم. راه حل این است که اطلاعات آن حوزه‌ی خاص از دانش را به گونه‌ای ساختار دهیم که به اندازه‌ی کافی دقت داشته باشد تا برای ماشین قابل خواندن باشد. بنابر این باید سراغ مدل‌هایی برویم که برای ساختار دادن به اطلاعات در یک حوزه از دانش ابداع شده‌اند. تدوین آنتولوژی برای آن حوزه‌ی تخصصی از علم و دانش، یکی از روش‌های تجربه شده است. ساخت مدل آنتولوژی روش مناسبی برای نمایش دقیق موجودیت‌ها، خصوصیات‌ و روابط بین آنها است. بنابر این اگر بخواهیم اطلاعات و آگاهی‌های یک حوزه‌ی تخصصی و یا مشخص را به گونه‌ای سازماندهی کنیم که آمادگی لازم برای ورود به عرصه‌ی هوش مصنوعی داشته باشد یکی از اولین گام‌ها این است که مدل آنتولوژی آن حوزه از دانش را بر مبنای مراجع در دسترس تهیه کنیم.

باید توجه داشت که تنها کاربرد تهیه‌ی مدل آنتولوژی قابل فهم کردن حوزه‌ای از دانش برای ماشین و ایجاد زبان مشترک بین انسان و ماشین نیست. تدوین مدل آنتولوژی برای حوزه‌ای از دانش، چون نیازمند تعریف دقیق مفاهیم، موجودیت‌ها، خصوصیات و ارتباط آنها با یکدیگر است، این فرآیند خود به تنهایی، تبدیل به یک ابزار تحقیقی موثری شده است تا بتوان با استفاده از آن، نگاه دقیقی به اطلاعات آن حوزه از دانش انداخت و از آن می‌توان به عنوان یک ابزار و روش سیستماتیک برای تحقیق استفاده کرد چرا که هر مطالعه‌گری را با پرسش‌هایی مواجه می‌کند که منجر به فهم دقیق‌تر (صرفا نظری) و درک بهتر روابط (صرفا نظری!)، از مفاهیمِ آن حوزه‌ی دانش می‌گردد. تاکید روی عبارت «صرفا نظری» در این عبارت ناظر به این مفهوم است که اگر حوزه‌ی دانش مورد نظر در حوزه‌ی علوم تجربی باشد، این درک نظری کافی نیست و فقط یک ابزار کمک کننده و تسریع کننده است.

این سایت قصد دارد تا با ارائه‌ی یک پلتفرم برای نمایش آنتولوژی‌های تهیه شده از کتب مرجع منتخب، ابزارهایی در اختیار کاربر سایت قرار دهد تا با استفاده از آن کاربر بتواند روابط مشخص شده بر اساس متون مرجع را به صورت گرافیکی پیمایش کند و به مفاهیم مرتبط دیگری برسد و بتواند با روش سیستماتیکی به سرعت به متون مرجع مرتبط با موضوع یا مفهوم مورد نظرش دست یابد.